Cannabinoïden en hoofdpijn
Ongeacht geslacht en leeftijd krijgt bijna iedereen minstens één keer in het leven te maken met hoofdpijn. Die pijn in het hoofd en de nek verhindert vaak zelfs de eenvoudigste activiteiten. Bestaan er alternatieve behandelingen voor klassieke geneesmiddelen, zoals ontstekingsremmers, die weliswaar het pijngevoel verlichten, maar ook ernstige bijwerkingen kunnen veroorzaken (bijvoorbeeld zweren of gastritis)?
Wetenschappelijk onderzoek suggereert dat stoffen die worden gewonnen uit de Cannabis s.-plant (die gezamenlijk bekendstaan als Hemp Extract en niet alleen waardevolle fytocannabinoïden bevatten, zoals cannabidiol of CBD, maar ook terpenen en flavonoïden) natuurlijke pijnstillers zijn. Kunnen ze dus een geldig alternatief vormen voor de klassieke medicamenteuze behandeling van hoofdpijn?
Maar wat verstaan we allereerst onder de term hoofdpijn? In dit artikel vind je de antwoorden op deze vragen en nog veel meer: lees verder!
Hoofdpijn: wat is het? Wat zijn de symptomen? Wat veroorzaakt het?
Laten we beginnen met te zeggen dat gewone hoofdpijn in medische termen wordt gedefinieerd als hoofdpijn.
De International Headache Society (IHS, Internationale Vereniging voor Hoofdpijn) heeft bijna 100 verschillende soorten hoofdpijn geclassificeerd (Headache Classification Committee of the International Headache Society, 2018).
Eenvoudig gezegd kunnen we de soorten hoofdpijn onderverdelen in twee grote categorieën: primaire hoofdpijn (niet veroorzaakt door een andere aandoening of ziekte) en secundaire hoofdpijn (die ontstaat als gevolg van een andere aandoening).
Bij primaire hoofdpijn vormt de pijn op zichzelf de aandoening en kan deze worden veroorzaakt door een ongezonde levensstijl, omgevingsfactoren of hormonale factoren (bijvoorbeeld menstruatiehoofdpijn). Omdat de hoofdpijn in dit geval niet door andere ziekten of aandoeningen wordt veroorzaakt, is de oorsprong ervan onzeker.
Soorten hoofdpijn
Op basis van de kenmerken van de pijn en de verdeling ervan worden primaire hoofdpijnen op hun beurt onderverdeeld in 3 klassen:
- Met aura of zonder: de pijn is kloppend, treft zeer vaak één helft van de schedel en gaat vaak gepaard met misselijkheid of braken, overgevoeligheid voor licht, geluid en/of geuren
- Spanningshoofdpijn: de pijn klopt niet, maar “knelt” het hoofd of voelt alsof er een gewicht op ligt, treft beide kanten van het hoofd en houdt vaak verband met perioden van hevige stress.
- Clusterhoofdpijn: de pijn is altijd zeer intens, maar ook van korte duur (hoewel er op dezelfde dag meerdere aanvallen kunnen optreden) en treft het gebied tussen het oog en het oor (de slaapstreek) en één helft van het gezicht.
Migraine lijkt ook een erfelijke aandoening te kunnen zijn. In het bijzonder kunnen ouders hun kinderen een aanleg voor een grotere gevoeligheid van de hersenen voor veranderingen in de homeostase van het lichaam doorgeven, dat wil zeggen het dynamische evenwicht dat ons lichaam voortdurend probeert te behouden om beter te “functioneren”. Voorbeelden van een verstoring van de homeostase van het lichaam zijn hormonale veranderingen, veranderingen in het slaap-waakritme en stress (die ook kunnen worden veroorzaakt door plotselinge veranderingen in de omgeving of het klimaat).
Bij spanningshoofdpijn lijkt de pijn vooral te worden veroorzaakt door een overmatige en langdurige spanning van de spieren van het hoofd en de nek, als gevolg van stress, angst of een verkeerde houding.
Een andere mogelijke, minder vaak voorkomende oorzaak zijn problemen van tandheelkundige oorsprong. Zo leidt een verkeerde beet bijvoorbeeld tot voortdurende samentrekking van de kaak- en nekspieren, waardoor pijn ontstaat. Het aanhouden van de spiersamentrekkingen rond het hoofd veroorzaakt weefselschade en leidt tot ontstekingsprocessen die pijn veroorzaken.
Bij secundaire hoofdpijn is de hoofdpijn een uiting van een symptoom van een andere aanwezige aandoening. De aandoeningen die het vaakst hoofdpijn kunnen veroorzaken, zijn:
- Sinusitis (ontsteking van het slijmvlies van de holten in de botten van het gezicht, rond de ogen, neus en wangen (de neusbijholten): het meest voorkomende symptoom is een drukkend gevoel aan de neuswortel en op het voorhoofd, pijn en zwelling van de jukbeenderen, kiespijn en, minder vaak, een verstoord gezichtsvermogen.
- Griep: naast gebrek aan eetlust en/of misselijkheid, hoesten, keelpijn, koorts en verstopte neus (of een verstopte neus door een neusobstructie), gaat griep zeer vaak ook gepaard met hoofdpijn.
- Langdurig vasten: leidt tot een verlaging van de suikerconcentratie, waardoor het energiemetabolisme van de hersenen en de verwerking van pijnprikkels (het nociceptieve systeem van de hersenen) zodanig veranderen dat hoofdpijn wordt uitgelokt of verergert.
- Uitdroging: een tekort aan vocht (dat niet alleen kan worden veroorzaakt door te weinig drinken, maar ook door overmatig alcoholgebruik) zorgt ervoor dat de hersenen samentrekken en loskomen van de schedelbeenderen, waardoor pijn ontstaat
- Gewrichts- of spierproblemen (zoals een stijve nek) of problemen van de nekwervelkolom: in dit geval ontstaat de pijn in de nek, maar trekt deze vaak omhoog langs het hoofd en bereikt deze soms ook de slapen
-
Hersenvliesontsteking, oftewel infecties van de hersenvliezen (de vliezen die de hersenen en het ruggenmerg in de schedel en het wervelkanaal omhullen en beschermen)
hoofdtrauma - trombose, herseninfarcten en hersenbloedingen.
Naast deze twee grote categorieën hoofdpijn bestaat er een derde categorie, die verschillende soorten craniale en faciale neuralgie omvat, evenals andere vormen van hoofdpijn die worden veroorzaakt door ontstekingen van de craniale en cervicale zenuwen (zoals trigeminusneuralgie).
Hoofdpijn: hoe wordt die behandeld?
De momenteel beschikbare behandelingen voor hoofdpijn verschillen zowel afhankelijk van de duur en frequentie van de hoofdpijn als van de intensiteit van de pijn. In elk geval kunnen we ze indelen in:
- symptomatisch, gebaseerd op het innemen van geneesmiddelen wanneer dat nodig is (wanneer de hoofdpijnaanval optreedt). Hieronder vallen niet-steroïde ontstekingsremmers (NSAID's, zoals aspirine, ibuprofen en vergelijkbare middelen) en triptanen.
- preventief, bedoeld voor mensen die minstens 4 dagen per maand hoofdpijn hebben. Hieronder vallen bètablokkers, calciumantagonisten, neuromodulatoren en serotonineheropnameremmers.
Naast deze behandelingen bestaan er ook zogenaamde tweedelijnsbehandelingen (bestaande uit monoklonale antilichamen en botulinetoxine), die echter alleen worden gebruikt wanneer andere behandelingen niet effectief zijn gebleken.
Bij spanningshoofdpijn bestaat de medicamenteuze aanpak uit het gebruik van pijnstillers (analgetica) indien nodig of, preventief, van spierverslappers (myorelaxantia) en andere ontspannende geneesmiddelen. Artsen adviseren ook lichaamsbeweging, yoga of pilates om de spieren te helpen ontspannen.
Fytocannabinoïden: kunnen ze een behandeling zijn voor hoofdpijn?
In de medisch-wetenschappelijke wereld wordt inmiddels algemeen erkend dat derivaten die uit de Cannabisplant zijn geëxtraheerd, aanzienlijke positieve effecten hebben. Hun eigenschappen als volgt worden erkend:
- ontstekingsremmend, en daarom niet alleen zeer nuttig voor de behandeling van artritis, artrose en gewrichts- en spierpijn, maar ook voor hoofdpijn. We hebben zojuist gezien dat het ontstekingsproces dat wordt veroorzaakt door voortdurende spiercontracties een van de factoren is die hoofdpijn uitlokken!
- pijnstillend, nuttig voor het verminderen van niet alleen chronische en neuropathische pijn, maar ook van pijn die gepaard gaat met hoofdpijn
- angstremmend en ontspannend, nuttig om symptomen van angst en stress te verlichten: dankzij hun vermogen om de werking van GABA, een “kalmerende” neurotransmitter, na te bootsen, verminderen ze de invloed van deze belangrijke risicofactor voor het ontstaan van spierspanningshoofdpijn (Cifelli et al., 2020)
Bovendien wijzen talrijke klinische en preklinische onderzoeken op een nauw verband tussen hoofdpijn en veranderingen in de neurotransmissie die wordt gemedieerd door het endocannabinoïdesysteem. We herinneren eraan dat het endocannabinoïdesysteem het systeem is waarvan de activiteit wordt versterkt door fytocannabinoïden en andere moleculen die van Cannabis zijn afgeleid. Fytocannabinoïden (vooral cannabidiol, of CBD, dat in tegenstelling tot THC geen psychotrope werking heeft en je dus niet “stoned” maakt) oefenen hun effecten uit zowel door interactie met de cannabinoïdereceptoren CB1 en CB2 als door de directe versterking van de activiteit van de endogene cannabinoïden anandamide en 2-arachidonoylglycerol (of 2-AG).
Veel patiënten die aan hoofdpijn lijden, in het bijzonder aan migraine, vertonen een verminderde activiteit van het endocannabinoïdesysteem (Akerman et al, 2013; Cupini et al., 2006, 2008; Greco et al., 2018; Nagy-Grocz et al., 2016; Perrotta et al., 2012; Sarchielli et al., 2007). Het is dan ook niet verwonderlijk dat fytocannabinoïden een enorm potentieel kunnen hebben bij de behandeling van hoofdpijn, met zowel een vermindering van de frequentie van de aanvallen als van de pijnintensiteit (Okunsaya et al., 2022). Daarom blijken ze een waardevol middel te zijn, zowel voor preventie als voor de symptomatische behandeling van hoofdpijn, vergelijkbaar met klassieke geneesmiddelen, maar met minder (en slechts zelden voorkomende) bijwerkingen.
Uiteraard staat de onderzoekswereld niet stil en zijn verdere studies nodig, zowel om de mechanismen waardoor fytocannabinoïden de symptomen van hoofdpijn verbeteren en het ontstaan ervan voorkomen beter te definiëren, als om gestandaardiseerde behandelingsprotocollen vast te stellen (dat wil zeggen: protocollen die volgens wetenschappelijke criteria zijn gevalideerd en internationaal worden gedeeld).
We zijn hier om jullie op de hoogte te houden!
Referenties
Akerman, S., Holland, P. R., Lasalandra, M. P. & Goadsby, P. J. Endocannabinoïden in de hersenstam moduleren de nociceptieve doorgifte van het durale trigeminovasculaire systeem via CB1- en “triptan”-receptoren: implicaties voor migraine. J Neurosci 33, 14869-14877, doi:10.1523/JNEUROSCI.0943-13.2013 (2013).
Cifelli P, Ruffolo G, De Felice E, Alfano V, van Vliet EA, Aronica E, Palma E. Fytocannabinoïden bij neurologische aandoeningen: kunnen ze een fysiologische GABAerge transmissie herstellen? Int J Mol Sci. 2020 Jan 22;21(3):723. doi: 10.3390/ijms21030723.
Cupini, L. M. et al. Biochemische veranderingen in het endocannabinoïdesysteem komen tot uiting in bloedplaatjes van vrouwelijke, maar niet mannelijke, migrainepatiënten. Cephalalgia 26, 277-281, doi:10.1111/j.1468-2982.2005.01031.x (2006).
Cupini, L. M. et al. Afbraak van endocannabinoïden bij chronische migraine en hoofdpijn door overmatig medicatiegebruik. Neurobiol Dis 30, 186-189, doi:10.1016/j.nbd.2008.01.003 (2008).
Greco, R., Demartini, C., Zanaboni, A. M., Piomelli, D. & Tassorelli, C. Het endocannabinoïdesysteem en migrainepijn: een update. Front Neurosci 12, 172, doi:10.3389/fnins.2018.00172 (2018).
Classificatiecommissie voor hoofdpijn van de International Headache Society (IHS) De internationale classificatie van hoofdpijnaandoeningen, 3e editie. Cephalalgia. 2018 Jan;38(1):1-211. doi: 10.1177/0333102417738202.
Nagy-Grocz, G. et al. Het modulerende effect van anandamide op door nitroglycerine geïnduceerde sensitisatie in het trigeminale systeem van de rat. Cephalalgia 36, 849-861, doi:10.1177/0333102415613766 (2016).
Okusanya BO, Lott BE, Ehiri J, McClelland J, Rosales C. Medicinale cannabis voor de behandeling van migraine bij volwassenen: een overzicht van het bewijs. Front Neurol. 2022 May 30;13:871187. doi: 10.3389/fneur.2022.871187. eCollection 2022.
Perrotta, A. et al. Een acute afname van de anandamidehydrolase-activiteit (FAAH) gaat gepaard met een afname van de facilitering van nociceptieve banen bij personen met hoofdpijn door overmatig medicatiegebruik na een ontwenningsbehandeling. Headache 52, 1350-1361, doi:10.1111/j.1526-4610.2012.02170.x (2012).
Sarchielli, P. et al. Endocannabinoïden bij chronische migraine: bevindingen in het hersenvocht wijzen op een systeemfalen. Neuropsychopharmacology 32, 1384-1390, doi:10.1038/sj.npp.1301246 (2007).
